Νεοπλατωνισμός και Χριστιανισμός: Η κατάρρευση ενός σύγχρονου μύθου

Στις μέρες μας, συχνά ακούγονται συζητήσεις από ανθρώπους που, θέλοντας να ασκήσουν κριτική στον Χριστιανισμό, ανασύρουν με περηφάνια τα ονόματα των τελευταίων μεγάλων παγανιστών φιλοσόφων της αρχαιότητας: του Πλωτίνου, του Πορφύριου και του Πρόκλου. Τους παρουσιάζουν ως τους «ορθολογιστές ήρωες» που ύψωσαν πνευματικό ανάστημα απέναντι στη νέα θρησκεία, χρησιμοποιώντας δήθεν την καθαρή λογική ενάντια στον δογματισμό.

Η ιστορική πραγματικότητα, όμως, ξεσκεπάζει μια εντελώς διαφορετική εικόνα. Αν ξύσει κανείς την επιφάνεια αυτού του σύγχρονου αφηγήματος, θα βρει τρεις ακλόνητες αλήθειες που αποδομούν πλήρως την υποτιθέμενη «ανωτερότητα» του Νεοπλατωνισμού και αναδεικνύουν την πνευματική νίκη της Ορθοδοξίας.

Η ψευδαίσθηση του ορθολογισμού: 

Φιλόσοφοι ή μάγοι;

Οι σύγχρονοι πολέμιοι του Χριστιανισμού αρέσκονται στο να κατηγορούν την Εκκλησία για «θαύματα και δεισιδαιμονίες», θεωρώντας τους Νεοπλατωνικούς εκπροσώπους της επιστήμης και της λογικής. Πρόκειται για ιστορικό ανέκδοτο.

Ο Πλωτίνος δε βασιζόταν στη λογική κατανόηση, αλλά επεδίωκε μια μυστικιστική, υπερβατική έκσταση για να ενωθεί με την πρώτη αρχή (το Έν). Ακόμα χειρότερα για τους σημερινούς θαυμαστές τους, οι διάδοχοί του, ο Πορφύριος και ο Πρόκλος, μετέτρεψαν τη φιλοσοφία σε κανονική σχολή μαγείας. Πίστευαν τυφλά στη «Θεουργία»: έκαναν μυστικιστικές τελετές, επικλήσεις πνευμάτων και δαιμονικών οντοτήτων, χρησιμοποιούσαν απόκρυφα ξόρκια (τα Χαλδαϊκά Λόγια) και πίστευαν ότι μπορούσαν να ζωντανέψουν αγάλματα.

Όταν λοιπόν κάποιοι επικαλούνται αυτούς τους στοχαστές ως πρότυπα «ελεύθερης, λογικής σκέψης», απλώς αγνοούν ότι οι ίδιοι οι ήρωές τους ήταν οι μεγαλύτεροι υποστηρικτές της λευκής μαγείας της εποχής τους.

Η μεγαλύτερη ιστορική ειρωνεία: 

Ο Νεοπλατωνισμός διασώθηκε από την Εκκλησία

Αυτό είναι ίσως το πιο οδυνηρό επιχείρημα για όσους χαίρονται με τα αρχαία αντιχριστιανικά κείμενα (όπως το «Κατά Χριστιανών» του Πορφύριου). Αν σήμερα γνωρίζουμε και διαβάζουμε τον Πλωτίνο ή τον Πρόκλο, το οφείλουμε αποκλειστικά στους Χριστιανούς μοναχούς.

Κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα, στα μοναστηριακά αντιγραφικά εργαστήρια (scriptoria), οι μοναχοί κάθισαν και αντέγραψαν με το χέρι, λέξη προς λέξη, τα έργα αυτών των φιλοσόφων. Η Εκκλησία δεν φοβήθηκε το πνευματικό τους ανάστημα. Αντίθετα, οι Μεγάλοι Πατέρες (όπως ο Μέγας Βασίλειος, ο Άγιος Αυγουστίνος και αργότερα ο Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης) μελέτησαν σε βάθος το σύστημά τους, το καθάρισαν από τις παγανιστικές προλήψεις και τη μαγεία, και κράτησαν τη φιλοσοφική ορολογία ως ένα χρήσιμο εργαλείο για να διατυπώσουν το χριστιανικό δόγμα.

Ο Νεοπλατωνισμός ηττήθηκε πανηγυρικά ως θρησκεία και ως βιοθεωρία, αλλά διασώθηκε και δικαιώθηκε ιστορικά μόνο ως υπηρέτης της χριστιανικής σκέψης.

Μια ελιτίστικη θεωρία για λίγους απέναντι στην αγάπη για τους πάντες

Η φιλοσοφία του Πλωτίνου και των διαδόχων του ήταν βαθιά αριστοκρατική και ελιτίστικη. Πίστευαν ότι η αλήθεια και η σωτηρία της ψυχής είναι προνόμιο ελάχιστων, ανώτερων πνευματικά ανθρώπων, οι οποίοι είχαν την οικονομική άνεση και τον χρόνο να σπουδάζουν επί δεκαετίες. Για τον απλό λαό, τους φτωχούς, τους αγράμματους και τους δούλους, το σύστημά τους δεν είχε να προσφέρει απολύτως τίποτα· τους άφηνε μοιρολατρικά στο σκοτάδι.

Ο Χριστιανισμός έκανε τη μεγάλη επανάσταση. Διακήρυξε ότι ο Θεός έγινε άνθρωπος για όλους: για τον σοφό και τον αγράμματο, τον δούλο και τον ελεύθερο, τον πλούσιο και τον φτωχό. Η Ορθοδοξία δεν ζήτησε περίπλοκα μεταφυσικά διαγράμματα για να γνωρίσει κανείς την αλήθεια, αλλά καθαρή καρδιά, ταπείνωση και αγάπη. Προσέφερε ζωντανή, προσωπική σχέση με τον Θεό.

+++

Η περηφάνια όσων προβάλλουν σήμερα τον Πλωτίνο, τον Πορφύριο ή τον Πρόκλο ως δήθεν «αντίπαλο δέος» του Χριστιανισμού είναι επιφανειακή και βασίζεται σε επιλεκτική μνήμη. Κρατούν μόνο το ότι οι άνθρωποι αυτοί διαφώνησαν με την Εκκλησία, κρύβοντας ότι το δικό τους εναλλακτικό μοντέλο ήταν μια μυστικιστική θρησκεία μαγείας, προσβάσιμη μόνο σε μια ελίτ πλουσίων.

Οι σύγχρονοι θαυμαστές τους αρέσκονται να τους παρουσιάζουν ως "επιστήμονες" και "ανθρώπους της λογικής" που πολέμησαν τον δογματισμό. Όμως, η ιστορική αλήθεια είναι ότι η υποτιθέμενη επιστημονική τους ματιά θυσιάστηκε στον βωμό του φανατικού αντιχριστιανικού τους μένους. Αντί για καθαρή επιστήμη, κατέληξαν να υπηρετούν τη δική τους δογματική, παγανιστική θρησκεία, βυθισμένοι σε δεισιδαιμονίες και τελετές μαγείας.

Η ιστορία έγραψε την τελική ετυμηγορία: η φιλοσοφία τους πέθανε μέσα στις κλειστές, απομονωμένες σχολές τους, ενώ η Ορθοδοξία αγκάλιασε και άλλαξε ολόκληρη την οικουμένη.